آگروفارستری

مفاهیم توسعه روستایی, مقالات مهر 4, 1396 سپتامبر 12, 2018


آگروفارستری و استفاده بهینه از خاک

آگروفارستری چیست؟

آگروفارستری (جنگل ورزی) با نام لاتین Agroforestry به تلفیق عملیاتی از قبیل کشت درخت، زراعت، پرورش گیاهان علوفه ای و مرتعه ای، دامداری و غیره در عرصه معین گفته می شود. به عبارتی دیگر آگروفارستاری یعنی تلفیق مدیریت کشاورزی و پرورش درخت.سیستم آگروفارستری (جنگل-زراعی) سیستم و روش پایدار کشاورزی یا پرماکالچر است که با استفاده از کشت تلفیقی درخت با گیاه زراعی موجب افزایش کلی در عملکرد یک واحد زمین می شود.

 

آگروفارستریسیستم آگروفارستری از نظر اکولوژیکی و زراعی نسبت به دیگر سیستم های زراعی قابلیت های بیشتری دارد، در این سیستم حرکت آب و باد کاهش می یابد و فرسایش خاک به حداقل رسیده و باعث حاصلخیزی خاک می گردد. لذا، این مقاله به بررسی و طبقه بندی سیستم های متداولآگروفارستری و تاثیرات اکولوژیکی و اقتصادی در جهت توسعه تولید پایدار کشاورزی استوار است.

امروز مشخص شده است که هر گونه افزایش در تولید غذا ، به جای افزایش سطح زیر کشت ، باید از طریق افزایش باروری زمینهای زراعی صورت گیرد . در حقیقت بخش وسیعی از زمین های کم بازده کنونی به دلایل اکولوژیک و اقتصادی باید از کشت و زرع خارج گردد . از آن جایی که زمین کشاورزی در حال کاهش بوده و در برخی از زمینها به وسیله جاده ها ، خانه سازی و صنعت اشغال می شوند ، بنابراین مواظبت از خاک باید یک وظیفه اساسی باشد .

بطور کلی ، پرورش درختان می تواند اثرات مطلوب چشمگیر و فراوان تری را در بر داشته باشد و این عمل باید بعنوان یک برنامه ملی تلقی و اجرا شود . ولی این برنامه فقط زمانی قابل اجرا خواهد بود که پرورش درختان با مهمترین سیستم بهره برداری از زمین زراعی یعنی زراعت توام باشد . اگر ، آگروفارستری بعنوان یک سیستم مهم استفاده از زمین مطرح باشد ، انسان نه تنها قادر به تامین نیاز های غذایی و چربی خود خواهد شد بلکه این زمین زیبا را از حوادث مخرب محیطی نیز مصون نگه خواهد داشت .

این سیستم مدیریتی باید از نظر ویژگی های فرهنگی، اقتصادی ، اجتماعی، اکولوژیکی مناسب منطقه مورد استفاده باشد. به عبارت دیگر آگروفارستری یک واژه جامع در سیتم بهره برداری از زمین و فناوری است که بر اساس آن از درختان، گیاهان زراعی و حیوانات با ایجاد آرایش مکانی و زمانی یه طور مطلوب استفاده می گردد.

آگروفارستری

 

تاریخجه آگروفارستری:

کاشت گونه های درختی و گیاهان زراعی در کنار یکدیگر در سرتاسر جهان ، در یک دوره و یا دوره های مختلف مرسوم بوده است . مثال های گوناگونی در این ارتباط موجود می باشد . در اروپا تا قرن وسطی جنگل های متروکه را پاک نموده و نوار هایی از آنها را می سوزاندند ، سپس محصولات غذایی را برای دوره های مختلف در داخل آنها کشت می کردند و یا گونه های درختی را همراه با گیاهان زراعی و یا بعد از آنها کشت می نمودند . این روز در اروپا رو به کاهش نهاد ، ولی تا اواخر قرن گذشته در فنلاند و تا سال ۱۹۲۰ در آلمان ادامه داشت .
در مناطق گرمسیری قاره آمریکا ، مردم برای کسب اثرات سودمند جنگل به شبیه سازی شرایط جنگل پرداختند . بعنوان مثال ، در آمریکای مرکزی از طریق کاشت گیاهان نختلف و با عادات رشدی متفاوت ، ساختار و تنوع گونه های جنگل های گرمسیری شبیه سازی گردید .  این سیستم شامل درختانی با قدهای بلند و متوسط ، درختچه ها ، مو و گیاهان زراعی ، در یک سیستم چند اشکوبه به قرار زیر بود :
آگروفارسترینارگیل یا مرکبات ، یک اشکوب درختچه ای از قهوه و کاکائو ، گیاهان زراعی بلند و کوتاه قد همانند ذرت و در نهایت یک گیاه پوشش دهنده و گسترده در زمین همانند کد « ویکلن ۱۹۷۷ » .
این مثال ها فقط پوشش جغرافیایی و منشا اصلی یک سیستم را نشان می دهد ، حال به سیستمآگروفاستری می پردازیم . در این روش ، درختان بخش عمده ای از سیستم زراعی بودند . آن به منظور حمایت از سیستم زراعی ، در مزارع کشت و نگهداری می شدند . هدف نهایی تولید درخت نبود ، بلکه تولید غذا مد نظر قرار داشت . با وجود این ، در قرون وسطی وضع موجود دچار تغییر شد و کشاورزی ، جنگل و پرورش حیوانات و تعادل اکولوژیک را به نحو ناباورانه ای کاهش داد و در نتیجه مردم برای بار دیگر به فکر ایجاد تغییر در سیستم های بهره برداری از زمین افتادند .
با وجود این ، در اواخر قرن نوزدهم ، ایجاد جنگل به صورت امر مهم درآمد و آگروفاستری به عنوان نوعی از مدیریت زمین مورد استفاده قرار گرفت . این تغییر به طور اتفاقی و در یک پاسگاه دور افتاده از امپراطوری بریتانیا آغاز گردید.
فلسفه رایج در ایجاد جنگل ها ، بهره برداری از کارگران قابل دسترس فاقد زمین و بیکار بوده است . این افراد مجاز به کشت گیاهان زراعی در بین ردیف های نهال های جنگلی و کسب محصولات کشاورزی بودند ، البته این ساده سازی سیستم از کشوری به کشور دیگر و از منطقه ای به منطقه دیگر متفاوت می باشد .
به منظور درک نتایج حاصل از اعمال این روش ، تحقیقاتی طرح گردید تا اطمینان حاصل شود که خطری متوجه گونه های جنگلی نمی شود و سرعت رشد گونه های درختی تحت تاثیر رقابت ناشی از گونه های زراعی قرار نمی گیرد . به علاوه ، زمان مطلوب و توالی کاشت درختان و گونه های زراعی باید معلوم گردد تا بقا و سرعت رشد گونه های درختی تضمین شود . استعداد گونه های جنگلی از نظر رقابت با گونه های زراعی مشخص و فاصله کاشت مناسب برای رشد گونه های درختی باید معلوم گردد .

 

آگروفارستری در ایران:

متاسفانه در کشور ما هنوز منابع مدونی در زمینه مسائل اگروفارستری وجود ندارد و سامانه­های متنوعآگروفارستری که  در کشاورزی پایدار از نقش تعیین کننده­ای برخوردار هستند، هنوز به کشور ما راه نیافتاده­اند. در صورتیکه کاربرد سامانه­های آگروفارستری در بسیاری از نقاط ایران با عنایت به اینکه کشور ایران از نظر طبقه بندی روی کمربند خشک و نیمه خشک جهان قرار گرفته و مدیریت چند منظوره اراضی در آن اهمیت به سزایی دارد، علاوه بر جلوگیری از تخریب جنگلها و پوشش گیاهی، در حفاظت از آب و خاک، حاصلخیزی اراضی زراعی و در تلفیق درخت، زراعت و دام و در نتیجه در افزایش درآمد کشاورزان می تواند نقش بسیار موثری را ایفا کند . عمده سامانه­ های آگروفارستری موجود در کشور در منطقه غرب و در حاشیه جنگل­های زاگرس مشاهده می­گردد زیرا جنگل تراشی و تخریب جنگل در حاشیه روستاها به وفور دیده می‌شود و مردم حاشیه نشین وابستگی شدیدی به این جنگل­ها دارند .

آگروفارستریجنگل­های زاگرس در حدود ۴۰ درصد از جنگل­های سطح کشور را می­پوشانند و دارای شرایطی خشک و نیمه خشک می باشند که بیانگر شرایط ویژه این جنگل ها می­باشد و اهمیت مطالعات را در این نواحی آشکار می­سازد. به همین علت آگروفارستریمی­تواند به عنوان راهکاری در مدیریت توسعه پایدار در این منطقه باشد تا از این راه کشاورزان قادر شوند طبق اصل تولید مستمر، به حداکثر تولید نائل شوند و رویکرد افزایش درآمد با هدف حفظ جنگل­ها صورت گیرد . نخستین گام در توسعه علمی سامانه­های آگرفارستری، شناسایی و طبقه بندی سامانه­های تجربی موجود در هر منطقه است تا امکان گسترش و اصلاح این سامانه­ ها فراهم گردد.

مزایای سیستم آگروفارستری:

۱- مزایای محیطی:

مهمترین فواید بوم شناختی (اکولوژیکی) آگروفارستری عبارتند از:

  • کاهش فشار روی جنگل
  • گردش بهتر مواد غذایی خاک از طریق درختان با ریشه های عمیق 
  • حفاظت بهتر از سیستم های اکولوژیکی
  • کاهش روان آب سطحی
  • کاهش آب شویی مواد غذایی و فرسایش خاک از طریق ریشه و ساقه درختان
  • تعدیل میکروکلیما (پائین آوردن دمای سطح خاک و کاهش تبخیر رطوبت خاک از طریق افزایش مداوم مواد آلی حاصل از تجزیه ها).

۲- مزایای اقتصادی:

افزایش و حفظ بازده غذایی، سوختی، علوفه ای و کودی، (بر عکس سیستم های تک کشتی) کاهش خطر از بین رفتن کل محصول افزایش، افزایش سطوح درآمد مزرعه به خاطر باروری بالا و پایدار.

۳- مزایای اجتماعی:

بهبود استاندارد ها در زندگی روستایی به خاطر درآمد بالاتر و شغل مشخص، افزایش بهداشت و مواد غذایی به خاطر افزایش کیفیت و تنوع تولیدات غذایی، بهبود و پایداری جوامع ساکن در مناطق مرتفع از طریق عدم نیاز به تغییر مکان فعالیت های کشاورزی (فعالیت نوبتی در مزارع ).
از طرفی دیگر سیستم هایی که خوب طراحی شده باشند می توانند باعث کاهش یکسری از هزینه ها شوند و محصولات علفی که در این گونه فعالیت کاشته می شوند درآمد کوتاه مدت را فراهم آورده و این در حالی است که محصولات چوبی به صورت همزمان در همان سیستم رشد می کند. بهبود کیفیت آب و وضع غذایی و زیستگاه برای ماهیان از دیگر فواید سیستم آگروفارستری است.

محدودیت های آگروفارستری :

۱- از لحاظ محیطی:

  • رقابت درختان نباتات زراعی از لحاظ فضا، نور، رطوبت و مواد غذایی
  • خسارت به محصولات زراعی از طریق عملیات قطع درختان
  • میزبانی آفات و حشرات مضر برای محصولات غذایی تجدید حیات زیاد درختان که ممکن است بر گونه های زراعی غلبه کند

۲- از لحاظ اقتصادی-اجتماعی:

  •  نیروی کار بیشتری نیاز دارد
  •  رقابت بین محصولات زراعی و درختی بیشتر است.
  •  دوره رشد درختان طولانی است.
  •  آگروفارستری کار پیچیده ای است نسبت به کشاورزی سنتی و متداول.
  •  مقاومت زارعان برای جایگزین کردن درختان با محصولات زراعی به خصوص در جاهایی که زمین کمیاب است.

طبقه بندی سیستم های آگروفارستری

سیستم های آگروفارستری می توانند بر اساس معیار های زیر گروه بندی گردند:

ساختار: بررسی ترکیب اجزاء، شامل ترکیب فضایی جزء چوبی، اشکوب بندی عمودی اجزای ترکیب و ترتیب زمینی اجزای مختلف می باشد.

وظیفه یا عمل سیستم: این معیار بر اساس وظیفه یا نقش کلی سیستم و به طور عمده نقش درختان(نقش تولیدی، محافظتی و … ) مشخص می گردد.

اقتصادی-اجتماعی : توجه به سطح مدیریت نهاده ها و یا شدت و مقیاس مدیریت و اهداف تجاری می باشد. 

اساس اکولوژیک: توجه به شرایط محیطی، با این فرض که سیستم های معین می توانند برای شرایط اکولوژیک معینی مناسب تر باشند.

آگروفارستری

 

تاثیر آگروفارستری بر روی خاک

مکانیسم های اصلاح خاک در آگروفارستری

  •  کشت گونه های سازگار و مرغوب چند ساله درختی در اراضی زراعی، موجب اصلاح حاصلخیزی خاک می شود.
  • افزایش مواد آلی خاک موجب افزایش فعالیت میکروارگانیسم های مطلوب درمحدوده فعالیت ریشه گیاهان می شود.
  • توسعه و تکامل خصوصیات فیزیکی خاک (ظرفیت نگهداری آب، قابلیت آبگذری و…)
  • تاثیر درختان بر خصوصیات هیدرولوژیکی از یک سایت کوچک به اراضی زراعی و در سطوح ناحیه ای توسعه می یابد (شواهد نشان می دهد که وجود درختان بر خصوصیات هیدرولوژیک حوزه های آبخیز تاثیرات مطلوبی می گذارد)
  • همچنین درختان در حفظ خاک، کنترل فرسایش و … اثرات مفید دارند.

تاثیر درختان روی خاک

علاوه بر فواید درختان بر روی خاک، تعدادی از درختان نیز ممکن است اثرات نامطلوب داشته باشند.

  • گونه های درختی سریع الرشد به احتمال زیاد نیاز بسیار زیادی به رطوبت خاک دارند (این امر بویژه در محیط خشک اثرات نامطلوبی به همراه دارد).
  • اتلاف مواد غذایی بر اثر برداشت کل درخت بویژه در جنگل های دست کاشت ممکن است بسیار زیاد باشد.
  • اثرات نامطلوب شیمیایی و بیولوژیک که از یک گونه خاص درختی ممکن است ناشی شود و به اسیدی شدن خاک ، آللوپاتی، تأمین میزبان های جایگزین برای آفات و پاتوژن ها و… منجر شود. همچنین سایه اندازی و تغییرات در کیفیت طیف نوری بر روی رشد سایر گونه های مجاور اثر می گذارد. و…

129 بازدید کل ، 1 امروز

  

ارسال نظر

انتخاب مکان برای جستجوی دقیق تر